نهج‌البلاغه را باید به کتاب راهنمای عمل تبدیل کنیم

به گزارش آستان نیوز، نشست علمی - تخصصی «زیستن با نهج‌البلاغه» صبح سه‌شنبه ۱۷ شهریور ۱۴۰۵با حضور دکتر سید محمدمهدی جعفری، استاد بازنشسته دانشگاه شیراز و پژوهشگر پیش‌کسوت نهج‌البلاغه، در بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی برگزار شد. دبیری این نشست را دکتر محمود ملکی، معاون علمی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، بر عهده داشت.

جعفری در این نشست با بیان اینکه سخن‌گفتن از نهج‌البلاغه همچون سخن‌گفتن از گوینده آن، امیرالمؤمنین امام علی (ع)، دشوار است، گفت: همان‌گونه که ابعاد وجودی امیرالمؤمنین (ع) را نمی‌توان در هیچ گفتار و نوشتاری محدود کرد، ظرفیت‌های نهفته در نهج‌البلاغه نیز با یک یا چند پژوهش به پایان نمی‌رسد.

وی نهج‌البلاغه را نه یک کتاب، بلکه دانشگاهی همیشگی برای انسان‌سازی توصیف کرد و افزود: در سال‌هایی که رشته نهج‌البلاغه در مراکز دانشگاهی شکل می‌گرفت، برخی این پرسش را مطرح می‌کردند که چگونه می‌توان درباره یک کتاب، رشته دانشگاهی تأسیس کرد؛ اما برنامه‌ریزی علمی و پژوهش‌های بعدی نشان داد هرچه درباره این اثر تحقیق شود، ابعاد و مسائل تازه‌ای از آن آشکار می‌شود.

آشنایی با نهج‌البلاغه از کودکی

این پژوهشگر پیش‌کسوت نهج‌البلاغه در ادامه به پیشینه آشنایی خود با این اثر اشاره کرد و گفت: انس من با نهج‌البلاغه از کودکی آغاز شد؛ زمانی که هنوز توانایی خواندن متن عربی آن را نداشتم؛ اما شرح قدیمی ابن ابی‌الحدید که از پدرم به‌یادگارمانده بود، در دسترسم قرار داشت و به‌تدریج با آن مأنوس شدم.

جعفری افزود: این علاقه در دوران دانشگاه جدی‌تر شد و در دوره کارشناسی ادبیات عرب، پایان‌نامه خود را به بررسی اسناد و مدارک نهج‌البلاغه اختصاص دادم. در آغاز پژوهش نیز با خود عهد کردم بدون هیچ سوگیری و تعصب، بررسی کنم که آیا آنچه سیدرضی در نهج‌البلاغه گردآورده، حقیقتاً از امیرالمؤمنین (ع) است یا ادعای برخی مخالفان درباره انتساب بخش‌هایی از آن به عالمان شیعه می‌تواند درست باشد.

وی نتیجه این پژوهش را مؤید اصالت بخش عمده نهج‌البلاغه دانست و توضیح داد: بررسی منابع نشان داد سیدرضی سخنان امیرالمؤمنین (ع) را از آثاری در اختیار داشته که بسیاری از آنها امروز از میان رفته‌اند. در تحقیقات خود توانستم حدود ۷۰ تا ۸۰ منبع مرتبط را شناسایی کنم، اما شمار قابل‌توجهی از منابعی که در قرون نخست در دسترس بوده، دیگر موجود نیست.

هدف سیدرضی، گزینش فصیح‌ترین سخنان امام علی (ع) بود

جعفری با اشاره به شیوه تدوین نهج‌البلاغه گفت: سیدرضی قصد نگارش کتابی فقهی، کلامی یا حدیثی با ساختار مرسوم اسناد و ابواب را نداشت؛ هدف او گزینش زیباترین، فصیح‌ترین و بلیغ‌ترین خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات کوتاه امیرالمؤمنین (ع) بود و انتخاب عنوان «نهج‌البلاغه» نیز با همین هدف تناسب دارد.

وی افزود: البته سیدرضی در شماری از موارد به منابع و حتی اسناد نیز اشاره کرده است؛ اما ماهیت اصلی کار او گزینش ادبی سخنان امیرالمؤمنین (ع) بوده و به همین دلیل نمی‌توان با معیار یک مجموعه حدیثی سودمحور درباره ساختار نهج‌البلاغه داوری کرد.

این پژوهشگر نهج‌البلاغه همچنین به شرح ابن ابی‌الحدید اشاره کرد و گفت: ابن ابی‌الحدید در قرن هفتم به منابعی دسترسی داشته که برخی از آنها امروز در اختیار ما نیست. او در مواردی نه‌تنها منبع سخن را معرفی می‌کند، بلکه بخش‌های پیش‌وپس از عبارتی را که سیدرضی از یک خطبه برگزیده نیز نقل کرده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد منابع گسترده‌تری از سخنان امیرالمؤمنین (ع) در آن دوره همچنان وجود داشته است.

۲۲ منبع برای خطبه شقشقیه

جعفری در بخش دیگری از سخنانش به مناقشه‌های مطرح‌شده درباره خطبه شقشقیه پرداخت و گفت: یکی از نمونه‌هایی که مخالفان درباره اصالت آن بحث کرده‌اند، خطبه سوم نهج‌البلاغه است، اما در پژوهش خود برای همین خطبه ۲۲ منبع یافته‌ام که شماری از آنها متعلق به‌پیش از تدوین نهج‌البلاغه است.

وی با اشاره به استدلال ابن ابی‌الحدید درباره سبک‌شناسی نهج‌البلاغه افزود: اگر کسی بخشی از نهج‌البلاغه را اصیل و بخشی دیگر را ساختگی بداند، می‌توان این دو بخش را از نظر سبک بیان و زبان مقایسه کرد. انسجام چشمگیر سبک سخنان، خود یکی از قرائن مهم در بررسی انتساب این متون است.

جعفری درعین‌حال تأکید کرد: نگاه علمی به نهج‌البلاغه به معنای نفی امکان وجود موارد محدود قابل‌بحث نیست و گفت: در بررسی‌های خود به شمار اندکی از موارد رسیده‌ام که درباره انتساب آنها می‌توان بحث کرد؛ اما این مسئله با ادعای جعل نهج‌البلاغه یا زیرسؤال‌بردن جایگاه سیدرضی کاملا متفاوت است. سیدرضی عالمی بزرگ، دقیق و برخوردار از جایگاه برجسته علمی و ادبی بود.

نهج‌البلاغه، حاصل ۱۷ سال گردآوری و گزینش

وی با اشاره به روند تدوین نهج‌البلاغه بیان کرد: سیدرضی پس از آنکه در کتاب «خصائص امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب (ع)» بخشی از کلمات کوتاه امام علی (ع) را گرد آورد و با استقبال مخاطبان مواجه شد، تصمیم گرفت کتاب مستقلی از سخنان فصیح و بلیغ آن حضرت تدوین کند.

جعفری ادامه داد: او از سال ۳۸۳ هجری قمری گردآوری این مجموعه را آغاز کرد و در سوم رجب سال ۴۰۰ هجری، پس از حدود ۱۷ سال، کار آن را به پایان رساند؛ هرچند خود تصریح داشت که سخنان فراوان دیگری از امیرالمؤمنین (ع) وجود دارد که به دست او نرسیده یا در این گزیده جای نگرفته است.

وی افزود: نسخه‌برداری از نهج‌البلاغه از همان سال‌های نخست آغاز شد و این اثر خیلی زود موردتوجه عالمان قرار گرفت؛ حتی سیدمرتضی، برادر بزرگ‌تر سیدرضی و از عالمان برجسته کلام، در مباحث خود به خطبه‌های نهج‌البلاغه استناد کرده است.

از تحقیق دانشگاهی تا همراهی با شهید مطهری

این استاد دانشگاه در بخش دیگری از نشست، بخشی از خاطرات علمی خود را درباره نهج‌البلاغه بازگو کرد و به همکاری با شهید مرتضی مطهری در فرایند آماده‌سازی کتاب «سیری در نهج‌البلاغه» اشاره کرد.

وی گفت: مطالب این کتاب ابتدا به‌صورت مقالات منتشر می‌شد و شهید مطهری پس از گردآوری آنها، برای انتشار کتاب بر بازبینی و ویراستاری متن اهتمام ویژه‌ای داشت. در همین فرایند، برخی عبارات نهج‌البلاغه و منابع تاریخی آنها نیز مورد بررسی و گفت‌و‌گو قرار می‌گرفت.

دکتر محمود ملکی نیز در بخشی از نشست با اشاره به سابقه طولانی ارتباط جعفری با نهج‌البلاغه گفت: عنوان «زیستن با نهج‌البلاغه» صرفاً نامی برای این جلسه نیست، بلکه با زندگی علمی و اجتماعی او پیوند دارد؛ از آشنایی با نهج‌البلاغه در سال‌های نخست زندگی و فعالیت‌های علمی پیش از انقلاب تا تدریس، پژوهش و مشارکت در شکل‌گیری رشته دانشگاهی نهج‌البلاغه.

نهج‌البلاغه باید از قفسه کتابخانه به متن زندگی بیاید

جعفری در جمع‌بندی سخنان خود، مهم‌ترین مسئله امروز را نحوه مواجهه عملی با نهج‌البلاغه دانست و گفت: این اثر می‌تواند برای بسیاری از گرفتاری‌های فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی جامعه راه‌گشا باشد، به‌شرط آنکه آن را صرفاً اثری تاریخی یا متنی برخوردار از زیبایی‌های ادبی ندانیم.

وی تأکید کرد: اگر پس از قرآن و سخنان رسول خدا (ص)، نهج‌البلاغه را به‌عنوان یک کتاب راهنمای عمل در همه زمینه‌ها در نظر بگیریم و به اصول بیان شده در آن عمل کنیم، می‌تواند بسیاری از مشکلات ما را بگشاید.

این پژوهشگر پیش‌کسوت نهج‌البلاغه خاطرنشان کرد: ارزش این کتاب در آن است که از محدوده پژوهش‌های صرفاً ادبی و تاریخی فراتر رود و به منبعی برای ساختن انسان و سامان‌دادن به زندگی فردی و اجتماعی تبدیل شود؛ همان ظرفیتی که سبب شده نهج‌البلاغه پس از قرن‌ها همچنان موضوع پژوهش، آموزش و بازخوانی‌های تازه باشد.