قرآن منسوب به امام حسین (ع) در گنجینه خطی رضوی؛ از اهدای رهبر شهید انقلاب تا بررسی‌های نسخه‌شناسی

به گزارش آستان نیوز، قرآن منسوب به خط مبارک امام حسین (ع)، از جمله آثار ارزشمند نگهداری شده در گنجینه خطی آستان قدس رضوی است که بررسی‌های نسخه‌شناختی درباره آن، افزون بر معرفی ویژگی‌های هنری و تاریخی، نکات مهمی درباره شیوه انتساب قرآن‌های کهن به ائمه اطهار (ع) آشکار می‌کند.

رمضانعلی ایزانلو، مدیر مخطوطات سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، با اشاره به جایگاه قرآن‌های ثخطی منسوب به ائمه اطهار (ع) در گنجینه این آستان مقدس، گفت: این نسخه‌ها علاوه بر ارزش معنوی و عاطفی برای علاقه‌مندان به خاندان پیامبر اکرم (ص)، از منظر تاریخی، هنری و نسخه‌شناسی نیز اهمیت فراوانی دارند و می‌توانند اطلاعات ارزشمندی درباره سنت کتابت قرآن در سده‌های نخستین اسلام در اختیار پژوهشگران قرار دهند.

قرآن‌های کهن؛ گنجینه‌ای برای پژوهش‌های تاریخی

وی با بیان اینکه تاریخ خوشنویسی و کتاب‌آرایی در فرهنگ اسلامی پیوندی عمیق با سنت قرآن‌نگاری دارد، اظهار کرد: مسلمانان از آغاز دوران اسلامی، بهترین شیوه‌های کتابت و هنر‌های مرتبط را برای نگارش قرآن به کار می‌گرفتند. ازاین‌رو، بررسی نسخه‌های کهن قرآن در شناخت پیشینه هنر‌هایی همچون خوشنویسی، تذهیب، جلدسازی و کتاب‌آرایی نقش مهمی دارد.

مدیر مخطوطات سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی افزود: شمار نسخه‌های باقی‌مانده از سده‌های نخستین اسلام محدود است و بسیاری از آثار برجای‌مانده نیز به‌صورت تک‌برگ یا قطعات ناقص در دسترس قرار دارند؛ از این‌رو، نسخه‌های نسبتاً کامل و دارای ویژگی‌های مناسب برای بررسی‌های علمی، اهمیت ویژه‌ای برای پژوهشگران دارند.

به گفته ایزانلو، کتابخانه آستان قدس رضوی به دلیل پیشینه طولانی و جایگاه فرهنگی خود، مجموعه قابل‌توجهی از قرآن‌های سده‌های نخستین اسلام را در اختیار دارد که بخشی از این گنجینه از طریق سنت وقف غنی‌تر شده است.

بررسی انتساب قرآن به امام حسین (ع)

یکی از نسخه‌های این مجموعه، قرآنی است که کتابت آن به امام حسین (ع) منسوب شده است. بر اساس بررسی‌های نسخه‌شناختی ارائه شده درباره این اثر، در حال حاضر تنها هشت برگ از نسخه اصلی آن در کتابخانه آستان قدس رضوی باقی‌مانده است. همچنین سه برگ در آغاز و دو برگ سفید در پایان نسخه وجود دارد که برخی از آنها دارای یادداشت‌هایی است و مبنای انتساب این قرآن به امام حسین (ع)، عبارتی است که در پشت برگ‌پایانی نسخه درج شده و در آن آمده است: «کتبه حسین بن علی».

اهمیت نسخه‌های منسوب به ائمه اطهار (ع)

ایزانلو با اشاره به اهمیت قرآن‌های منسوب به ائمه اطهار (ع) در مطالعات تاریخی توضیح داد: در منابع تاریخی، بیشترین تعداد از قرآن‌های کهن به امام علی (ع) منسوب شده است؛ زیرا در منابع قدیمی از ایشان به‌عنوان یکی از کاتبان وحی یاد شده است. انتساب قرآن به دیگر ائمه (ع) نیز در برخی منابع متأخر، از جمله آثار دوره صفویه، مطرح شده است.

وی افزود: درباره صحت این انتساب‌ها همواره بحث‌های علمی وجود داشته است.

به گفته مدیر مخطوطات آستان قدس رضوی، ارزش این مصاحف تنها به انتساب آنها محدود نیست؛ بلکه ویژگی‌های خطی، شیوه کتابت، ساختار نسخه و دیگر نشانه‌های تاریخی آنها نیز اطلاعات مهمی درباره سنت‌های قرآن‌نگاری در سده‌های نخستین اسلام فراهم می‌کند.

انتشار تصاویر باکیفیت برای معرفی گنجینه‌های قرآنی

سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی با همکاری مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، در راستای معرفی آثار نفیس و فراهم‌کردن زمینه دسترسی پژوهشگران و علاقه‌مندان به میراث مکتوب اسلامی، اقدام به تهیه تصاویر باکیفیت و انجام پژوهش‌های علمی درباره این نسخه‌ها کرده است.

در این چارچوب، بررسی و معرفی قرآن منسوب به خط امام حسین (ع) زمینه شناخت دقیق‌تر ویژگی‌های نسخه‌شناختی این اثر را فراهم می‌کند. همچنین همکاری کارشناسان حوزه مخطوطات و متخصصان چاپ و نشر، امکان ارائه تصویری دقیق‌تر از این میراث تاریخی و فرهنگی را به مخاطبان فراهم می‌سازد.

قرآن‌های کهن موجود در آستان قدس رضوی، فارغ از اختلاف‌نظر‌های علمی درباره انتساب برخی از آنها، بخشی از میراث ارزشمند مکتوب جهان اسلام به شمار می‌روند؛ آثاری که مطالعه و معرفی آنها می‌تواند به شناخت بهتر تاریخ کتابت قرآن و سیر تحول هنر‌های وابسته به آن کمک کند.