اهمیت و اعتبار روش پژوهش مفهومی تبیین شد

به گزارش آستان‌نیوز، این نشست، دوشنبه، ۲۱ اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۵، در ادامه برگزاری سلسله نشست‌های کانون اندیشه‌ورزان رضوی سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، با حضور رحمت‌الله فتاحی، استاد پیشکسوت علم اطلاعات و دانش‌شناسی و جمعی از مدیران و کارشناسان این سازمان و دیگر علاقه‌مندان، در تالار اندیشه کتابخانه مرکزی حرم مطهر رضوی، برپا شد.

استاد فتاحی در این نشست، ابتدا با طرح چند پرسش بنیادی و معرفی مقاله خود با عنوان «تحلیلی بر ارزش افزوده اطلاعات و نظام‌های اطلاعاتی»، اظهار کرد: برخی تصور می‌کنند که تنها روش‌های پیمایشی یا تجربی می‌تواند روش‌های علمی محسوب شود، درحالی‌که این تصور چندان درست نیست.

این مدرس دانشگاه فردوسی مشهد، افزود: بسیاری از مجله‌های علمی نیز پژوهش‌های مفهومی را در زمره پژوهش‌های متعارف، و مقاله‌های برگرفته از آنها را، مقاله‌های «ترویجی» یا «مروری» به شمار می‌آورند و مایل به انتشار آنها نیستند.

وی ضمن اشاره به نکاتی درباره اقبال به روش پژوهش مفهومی در غرب، با محوریت ارزشمندی پژوهش‌های مفهومی، گفت: از جمله این ارزش‌ها می‌توان از ارائه چارچوب‌های نظری نو و رهنمود‌های عملی در زمینه بسیاری از چالش‌ها و مسائل مطرح در حوزه‌های گوناگون، نشان‌دادن مسیر‌هایی برای پژوهش‌های آینده، برخورداری از ارزش بالا از لحاظ کاربردی و...، نام برد.

مهم‌ترین عناصر در پژوهش مفهومی

فتاحی با تأکید بر توجه اندیشمندان برجسته دو دهه اخیر به پژوهش‌های مفهومی، عنوان کرد: پژوهش مفهومی، نقطه مقابل پژوهش‌های تجربی است که مبتنی بر انجام آزمون یا روش‌های پیمایشی نیازمند گردآوری داده‌های نو است.

این مدرس علم اطلاعات و دانش‌شناسی با اشاره به اینکه پژوهش مفهومی با اندیشه‌ورزی بر پایه واکاوی و تفسیر داده‌ها و اطلاعات موجود در ادبیات تخصصی انجام می‌گیرد، به ذکر نکاتی در خصوص سرشت پژوهش‌های مفهومی، پرداخت.

وی همچنین با محوریت مهمترین عناصر در پژوهش مفهومی به مواردی نظیر اندیشه‌ورزی انتقادی و خلاق، تحلیل مفاهیم مرتبط با موضوع و مسئله مورد نظر، شناسایی متغیرها، کشف رابطه تأثیروتأثر میان مفاهیم، برداشت‌های شهودی روشمند، ارائه چارچوب نظری مناسب برای تحلیل و استنباط برداشت‌های خود و همچنین ارائه یک مدل مفهومی یا دیدگاه متفاوت یا نظریه‌ای نوین، اشاره کرد.

این استاد پیش‌کسوتت افزود: در این میان، مهم‌ترین دستاورد موردانتظار، ارائه چارچوب مفهومی برای نظریه‌سازی و گسترش مرز‌های دانش نظری است. از سویی دیگر، پژوهش‌های مفهومی که به‌درستی و باکیفیت انجام‌گرفته باشد، می‌تواند با ارائه پیش‌فرض‌های مربوط به مفاهیم مرتبط، اما آزمون نشده، به نظریه‌سازی منتهی شود.

۴ اصل در پژوهش مفهومی

فتاحی در ادامه در خصوص اصول، چارچوب‌ها، الزامات و گام‌های یک پژوهش مفهومی، بیان کرد: طبق گفته پروفسور الینا جا کولا، مهم‌ترین اصول در این نوع پژوهش، طراحی خود پژوهش است که به طور معمول، چهار رویکرد ساخت نظریه، اقتباس نظریه، گونه‌شناسی و مدل‌سازی را دنبال می‌کند.

وی همچنین در این نشست، درباره مطالبی اعم از ۶ گام انجام پژوهش مفهومی، ساختار متعارف پژوهش مفهومی و گوناگونی روش‌ها و رویکرد‌های پژوهش مفهومی، سخن گفت.

این استاد پیش‌کسوت، تصریح کرد: روش پژوهش مفهومی همچون سایر روش‌های متعارف، از اهمیت و اعتبار بالایی برخوردار است. همچنین این روش می‌تواند در زمینه تدوین مدل‌های مفهومی و نظریه‌سازی، به‌ویژه در حوزه‌های علوم‌انسانی و اجتماعی، مورداستفاده قرار گیرد.

وی ادامه داد: پژوهشگران باید تلاش کنند باتکیه‌بر رویکرد‌ها و گام‌های روشمند، به تبیین ارزشمندی و اعتبار این‌گونه پژوهش بپردازند. سردبیر‌های مجله‌های علمی نیز باید توجه جدی به چنین روشی داشته و در فرایند دریافت و پذیرش مقاله‌ها، به اعتبار آن باور داشته باشند.

فتاحی افزود: همچنین گروه‌های آموزشی در دانشکده‌ها، کمیته‌های تخصصی ارتقا و هیئت‌های ممیزه دانشگاه‌ها، باید ارزشمندی مقاله‌های مفهومی را به رسمیت بشناسند.

وی خاطرنشان کرد: بی‌تردید برای نشان‌دادن گستره مفهومی این نوع پژوهش، نیازمند آن هستیم که عنوان پژوهش و یا مقاله برگرفته از آن را با افزودن کلیدواژه‌هایی همچون مفاهیم، متغیر‌ها و رابطه‌ها، به‌گونه‌ای تدوین کنیم که چارچوب مفهومی پژوهش را به‌روشنی بازتاب دهد.