واکاوی ابعاد نسخه‌شناختی و محتوایی کتاب «کلمات سیّد العرب» در نشست علمی بنیاد پژوهش‌های اسلامی

به گزارش آستان‌نیوز، نشست علمی معرفی و بررسی کتاب «کلمات سید العرب» اثر اشرف الجعفری، از اندیشمندان سده پنجم هجری، با مدیریت دکتر محمد تقدمی صابری در بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، برگزار شد.

در این برنامه، دکتر محمود ملکی، معاون علمی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، به عنوان ارائه‌دهنده اصلی، به تشریح ویژگی‌های این اثر پرداخت و گفت این کتاب که پیش از این تنها در قالب یک نسخه خطی در استانبول موجود بود، برای نخستین بار در سال ۱۴۰۴ به چاپ رسید و سال گذشته در مشهد مقدس رونمایی شد.

دکتر ملکی با اشاره به جایگاه تاریخی این اثر، این کتاب را تقریباً معاصر با نهج‌البلاغه دانست و توضیح داد: ابوالحسن محمد بن حجاج معروف به اشرف جعفری در نیمه‌های قرن پنجم می‌زیست و با توجه به سبک و سیاق بسیار نزدیک به نهج‌البلاغه، احتمال می‌رود که این اثر حتی مقدم بر نهج‌البلاغه باشد.

وی با اشاره به شرایط تالیف کتاب بیان کرد: مؤلف به درخواست شخصی که احتمالاً نهج‌البلاغه را ندیده بود، تصمیم گرفت کلمات امیرالمؤمنین (ع) را از منابع مختلف جمع‌آوری کند.

معاون علمی بنیاد پژوهش‌های اسلامی در تبیین ساختار محتوایی کتاب اشاره کرد: در این اثر تقسیم‌بندی موضوعی یا باب‌بندی دیده نمی‌شود، اما می‌توان گفت حدود سه چهارم کتاب به حکمت‌ها اختصاص دارد و در بخش‌های پایانی، نامه‌ها و وصایای حضرت علی (ع) از جمله عهدنامه مالک اشتر و وصیت‌نامه ایشان به امام حسن (ع) گنجانده شده است. همچنین ملکی خاطرنشان کرد: خطبه‌های طولانی توحیدی در این اثر نیامده و نویسنده در صفحات انتهایی ذکر کرده که به دلیل حجم زیاد، خطبه‌های شگفت‌انگیز حضرت در مورد توحید و تنزیه خدا را در کتابی مجزا آماده کرده است.

وی در بخش تحلیل متنی این نشست، به شباهت روش‌شناختی میان اشرف جعفری و سید رضی اشاره کرد و گفت: همان‌طور که سید رضی در نهج‌البلاغه بخش‌هایی را برای تکمیل باقی می‌گذاشت، اشرف جعفری نیز با دستیابی به اطلاعات جدید، نسخه‌های خود را اصلاح و تکمیل می‌کرد.

دکتر ملکی در ادامه به بررسی شخصیت مؤلف پرداخت و گفت: اسناد موجود نشان می‌دهد اشرف جعفری اصفهانی در دوران آل‌بویه وزیر بوده و این اثر را به درخواست شخصی عالم و اهل فضیلت تالیف کرده است.

وی با اشاره به ارزش حدیثی اثر بیان کرد: در این کتاب ۶۶۱ حدیث وجود دارد که ۴۰ مورد از آنها منحصر‌به‌فرد است و در هیچ منبع دیگری یافت نمی‌شود. همچنین در حدود ۷۰ مورد، تفاوت‌های متنی و نسخه‌ای با سایر منابع مشاهده می‌شود که اهمیت پژوهشی این اثر را دوچندان می‌کند.

در این نشست همچنین به مشترکات محتوایی این کتاب با نهج‌البلاغه از جمله خطبه شقشقیه و عهدنامه مالک اشاره و ذکر شد. برخی احادیث در این کتاب به امیرالمؤمنین (ع) نسبت داده شده که در منابع دیگر به سایر ائمه (ع) منتسب شده است.

علاوه‌براین، با استناد به مقالات آقای موسوی بروجردی، فرضیه ورود نخستین نسخه‌های نهج‌البلاغه به ایران از مسیر نیشابور در این نشست مورد بررسی قرار گرفت.

این برنامه که با همراهی و توضیحات تکمیلی دکتر محمد تقدمی صابری پیش رفت، با برگزاری یک جلسه پرسش و پاسخ سی دقیقه‌ای میان پژوهش‌گران و ارائه‌دهنده نشست، به بهره‌برداری از ابعاد مختلف این میراث مکتوب ولایی، پایان یافت.