مکتب هنر رضوی، نظریه‌ای برای امتداد اجتماعی زیارت به زبان هنر است

به گزارش آستان‌نیوز، محمدجواد استادی، مدیر کلان‌پروژه مکتب هنر رضوی، در نشست مجازی «هنر به مثابه مسئله راهبردی» که به همت دبیرخانه مکتب هنر رضوی مؤسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی و با همکاری دانشگاه بین‌المللی سوره و دانشگاه هنر ایران برگزار شد.

با تأکید بر ضرورت بازخوانی اجتماعی مفهوم زیارت، اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین پرسش‌های اندیشه دینی معاصر این است که چگونه یک تجربه قدسی می‌تواند به نیرویی برای ساخت جامعه، فرهنگ و تاریخ تبدیل شود.

وی با بیان اینکه میان تجربه دینی و تحول تاریخی فاصله‌ای وجود دارد که باید برای آن سازوکاری اندیشید، افزود: اگر غایت انقلاب اسلامی را صرفاً تشکیل حکومت ندانیم و تحقق تمدن نوین اسلامی را هدف آن تلقی کنیم، ناگزیر باید بسیاری از مفاهیم دینی از جمله زیارت را با رویکردی تمدنی و اجتماعی بازخوانی کنیم.

استادی زیارت را یکی از مهم‌ترین کنش‌های دینی در جهان تشیع دانست و گفت: مسئله اصلی، رفتن به زیارت نیست؛ بلکه آن چیزی است که پس از بازگشت زائر رخ می‌دهد. ارزش تمدنی زیارت زمانی آشکار می‌شود که آثار آن در خانواده، دانشگاه، بازار، رسانه، هنر و سبک زندگی امتداد یابد.

وی با اشاره به منظومه فکری رهبر شهید (رضوان الله تعالی علیه)، تصریح کرد: در این منظومه، مفاهیمی مانند مسجد، عاشورا، انتظار، سبک زندگی و زیارت، صرفاً مناسک فردی نیستند، بلکه نهاد‌هایی فرهنگ‌ساز و تمدن‌آفرین به شمار می‌آیند. از این منظر، زیارت نیز سازوکاری برای هویت‌سازی، انسجام اجتماعی و شکل‌گیری حرکت تمدنی است.

مدیر کلان‌پروژه مکتب هنر رضوی با بیان اینکه پاسخ مسئله «امتداد اجتماعی زیارت» را باید در هنر جست‌و‌جو کرد، گفت: هنر صرفاً درباره زیارت سخن نمی‌گوید، بلکه زبان تبدیل تجربه‌های عمیق انسانی به حافظه تاریخی جامعه است. تمدن‌ها تنها با اندیشه شکل نمی‌گیرند؛ بلکه تجلی اجتماعی اندیشه، به واسطه هنر امکان تحقق پیدا می‌کند.

وی در تشریح ایده مکتب هنر رضوی اظهار کرد: این مکتب بیش از آن‌که یک عنوان سازمانی یا مجموعه‌ای از برنامه‌های فرهنگی باشد، صورت‌بندی نظری امتداد اجتماعی زیارت به زبان هنر است و نشان می‌دهد چگونه می‌توان تجربه قدسی زیارت را به یک امر اجتماعی تبدیل کرد.

استادی با تأکید بر اینکه رهبر شهید (رحمت الله علیه) هرگز از اصطلاح «مکتب هنر رضوی» استفاده نکرده‌اند، افزود: ظرفیت نظری این مفهوم در منظومه فکری ایشان وجود دارد و می‌توان با استخراج مبانی مرتبط با هنر، زیارت و تمدن، دستگاه مفهومی این مکتب را صورت‌بندی کرد.

وی پنج اصل «تحول»، «امتداد»، «هویت‌سازی»، «پیوستگی تاریخی» و «تمدن‌سازی» را از مهم‌ترین مؤلفه‌های نظریه زیارت در اندیشه رهبر شهید (رضوان الله تعالی علیه) برشمرد و گفت: در این نگاه، زیارت زمانی به جایگاه حقیقی خود می‌رسد که در نظام ادراک، ارزش‌ها، انتخاب‌ها و سبک زندگی انسان اثرگذار باشد و از محدوده حرم به عرصه زندگی اجتماعی گسترش یابد.

مدیر کلان‌پروژه مکتب هنر رضوی با تأکید بر اینکه هنر «راوی زیارت» نیست، بلکه «امتداد زیارت» است، اظهار کرد: تفاوت مکتب هنر رضوی با تلقی‌های رایج از هنر رضوی در همین نکته نهفته است. هنر رضوی صرفاً به معنای خلق آثاری با موضوع امام رضا (ع) نیست، بلکه شیوه‌ای از آفرینش هنری است که منطق خود را از زیارت می‌گیرد.

وی افزود: در این مکتب، هنرمند صرفاً تولیدکننده اثر نیست، بلکه حامل تجربه زیارت است و مخاطب نیز تنها مصرف‌کننده اثر هنری محسوب نمی‌شود، بلکه در فرآیند تولید معنا مشارکت می‌کند.

استادی با اشاره به اینکه غایت نهایی این رویکرد، امتداد اجتماعی زیارت در افق تمدن نوین اسلامی است، خاطرنشان کرد: هنر در این نگاه حلقه واسط میان تجربه قدسی و فرهنگ عمومی است و می‌تواند جهان معنایی زیارت را به تجربه‌های زیبایی‌شناختی و در نهایت به سبک زندگی اجتماعی تبدیل کند.

وی در پایان تأکید کرد: مهم‌ترین وظیفه نهاد‌های علمی و فرهنگی، به‌ویژه آستان قدس رضوی، آن است که زیارت را از یک موضوع پژوهشی به یک پارادایم پژوهشی ارتقا دهند؛ پارادایمی که بتواند حوزه‌هایی همچون هنر، معماری، ادبیات، الهیات، علوم اجتماعی و سیاست‌گذاری فرهنگی را در افقی مشترک به گفت‌و‌گو بنشاند.

استادی تصریح کرد: رسالت امروز، صرفاً آفرینش آثار هنری درباره زیارت نیست، بلکه خلق هنری است که خود استمرار زیارت در متن تاریخ و زندگی اجتماعی باشد.