علوم شناختی، مناسک دینی را در پیوند ذهن، بدن و جامعه مطالعه می‌کند

به گزارش آستان‌نیوز، نخستین نشست از سلسله‌نشست‌های علوم شناختی با عنوان «مناسک اسلامی شیعی از منظر علوم شناختی دین؛ پیوند دین، مغز، بدن و جامعه» به همت بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، چهارشنبه ۲۸ مرداد ۱۴۰۵ در تالار شیخ طوسی (ره) این بنیاد برگزار شد.

این نشست با دبیری علمی حجت‌الاسلام‌والمسلمین سیدرضا شیرازی، مدیر پژوهشکده زیارت بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی و با حضور جمعی از استادان، پژوهشگران و علاقه‌مندان حوزه دین، زیارت و علوم شناختی همراه بود.

دکتر محمدامین سرائی، پژوهشگر گروه روان‌شناسی مرکز مطالعات اکولوژیکال ادراک و کنش (CESPA) دانشگاه کنتیکت، در این نشست به ظرفیت علوم شناختی دین برای مطالعه مناسک اسلامی و شیعی و نسبت آنها با مغز، بدن، شناخت و جامعه پرداخت.

سرائی با بیان اینکه علوم شناختی دین حوزه‌ای میان‌رشته‌ای برای مطالعه فرایند‌های شناختی مرتبط با باورها، اعمال و تجربه‌های دینی است، گفت: این حوزه با بهره‌گیری از روان‌شناسی، علوم اعصاب، علوم اجتماعی، انسان‌شناسی و مطالعات دین، تلاش می‌کند سازوکار‌های مرتبط با دین‌داری و مناسک آیینی را بهتر بشناسد.

وی افزود: در این رویکرد، مناسک دینی صرفاً مجموعه‌ای از رفتار‌های ظاهری یا تجربه‌هایی فردی نیستند، بلکه باید آنها را در پیوند میان فرایند‌های شناختی، بدن، فعالیت مغز، روابط اجتماعی، فرهنگ و معانی دینی بررسی کرد.

خلأ مطالعات علوم شناختی دین در فضای علمی فارسی

این پژوهشگر علوم شناختی دین، یکی از ضرورت‌های پرداختن به این حوزه را خلأ پژوهشی و محتوایی در فضای علمی فارسی‌زبان دانست و اظهار کرد: با وجود گسترش مطالعات جهانی درباره دین، معنویت، مناسک، زیارت و سلامت، بخش قابل توجهی از این منابع هنوز در اختیار جامعه علمی فارسی‌زبان قرار نگرفته است.

وی ادامه داد: ایجاد گفت‌و‌گو میان پژوهشگران دین و زیارت با متخصصان علوم شناختی می‌تواند زمینه شکل‌گیری مسیر‌های پژوهشی تازه‌ای را فراهم کند.

سرائی با اشاره به مطالعات مرتبط با زیارت و تجربه‌های شفابخشی تصریح کرد: در بررسی علمی تجربه‌های دینی باید از دو نگاه افراطی فاصله گرفت؛ نه می‌توان این تجربه‌ها را بدون بررسی، خرافه یا توهم دانست و نه می‌توان هر گزارش فردی را بدون ارزیابی روشمند، نتیجه‌ای قطعی و علمی تلقی کرد.

وی افزود: علوم شناختی دین می‌تواند بستری فراهم کند تا چنین تجربه‌هایی با روش‌هایی همچون مشاهده، سنجش، آزمون و ارزیابی شواهد مورد مطالعه قرار گیرند.

چرا مناسک دینی ماندگار شده‌اند؟

سرائی در بخش دیگری از سخنان خود، استمرار تاریخی مناسک دینی را یکی از پرسش‌های مهم این حوزه دانست و گفت: برخی مناسک با وجود هزینه‌های زمانی، جسمانی و روانی، قرن‌ها استمرار یافته‌اند و همین ماندگاری، بررسی کارکرد‌های شناختی، روانی، اجتماعی و فرهنگی آنها را ضروری می‌کند.

وی با اشاره به تعبیر «فناوری‌های دینی» در برخی مطالعات توضیح داد: مقصود از این تعبیر، مجموعه‌ای از روش‌ها و سازوکار‌هایی است که در سنت‌های دینی طی نسل‌ها شکل گرفته و تثبیت شده‌اند و می‌توانند بر شناخت، هیجان، رفتار فردی و روابط اجتماعی اثر بگذارند.

این پژوهشگر، زیارت، ذکر، نماز جماعت و عزاداری را چهار نمونه مهم از مناسک اسلامی و شیعی برشمرد و افزود: برخی مناسک از طریق تکرار در الگو‌های رفتاری و حافظه بدنی تثبیت می‌شوند و برخی آیین‌های پرهیجان نیز به دلیل برجستگی تجربه، در حافظه فردی و جمعی و شکل‌گیری هویت گروهی اثرگذارند.

زیارت؛ تجربه‌ای فراتر از حضور در مکان مقدس

سرائی با تمرکز بر موضوع زیارت گفت: مکان مقدس تنها یک فضای فیزیکی نیست، بلکه مجموعه‌ای از نشانه‌ها، خاطرات، باورها، روابط اجتماعی و تجربه‌های بدنی و شناختی را در خود جای داده است.

وی اظهار کرد: حضور در مکان‌های مقدس را می‌توان از منظر ارتباط آن با آرامش، احساس تعلق، کاهش اضطراب، معنایابی، هویت فردی و جمعی و تقویت روابط اجتماعی مطالعه کرد.

این پژوهشگر علوم شناختی دین، «احساس حیرت و عظمت» را نیز از مؤلفه‌های قابل مطالعه در تجربه زیارت دانست و افزود: مواجهه با فضای باشکوه یا مقدس می‌تواند در برخی شرایط، ادراک فرد از خود و محیط پیرامون را تغییر دهد و با کاهش خودمحوری و افزایش احساس پیوند با دیگران همراه شود.

وی ادامه داد: شناخت علمی این سازوکار‌ها می‌تواند علاوه بر مطالعات نظری، در طراحی و مدیریت فضا‌های زیارتی نیز مورد توجه قرار گیرد.

سرائی همچنین با اشاره به دشواری برخی مناسک زیارتی گفت: صرف زمان، انرژی و تحمل سختی می‌تواند در برخی رویکرد‌های علمی به عنوان نشانه‌ای از تعهد فرد به یک باور یا جامعه بررسی شود و با افزایش اعتماد، همبستگی اجتماعی و تقویت هویت جمعی ارتباط داشته باشد.

از ذکر تا فعالیت مغز

سرائی در ادامه به مطالعات عصبی مرتبط با فعالیت‌های دینی اشاره کرد و گفت: در برخی پژوهش‌ها با استفاده از تصویربرداری عملکردی مغز، فعالیت مغزی افراد هنگام ذکر گفتن، تفکر درباره خداوند و مراقبه بررسی شده است.

وی افزود: با وجود برخی شباهت‌ها میان این فعالیت‌ها، الگو‌های فعالیت مغزی آنها کاملاً یکسان نیست و فعالیت نواحی مرتبط با توجه و کنترل شناختی هنگام ذکر نیز می‌تواند موضوع مطالعه قرار گیرد.

وی با اشاره به مفهوم «انعطاف‌پذیری عصبی» یا نوروپلاستیسیته ادامه داد: مغز در نتیجه تجربه، یادگیری و تکرار فعالیت‌ها قابلیت تغییر دارد؛ ازاین‌رو، اثر احتمالی انجام مستمر برخی اعمال دینی مانند ذکر بر توجه و تمرکز نیز می‌تواند به‌صورت علمی بررسی شود.

سرائی در عین حال بر اهمیت زمینه فرهنگی تأکید کرد و گفت: ذکر، دعا، مراقبه و تفکر درباره خداوند ممکن است از نظر برخی سازوکار‌های شناختی شباهت‌هایی داشته باشند، اما معنا و تجربه آنها به‌شدت متأثر از فرهنگ، باور دینی و زمینه اجتماعی افراد است.

زیارت مجازی؛ ظرفیتی تازه برای پژوهش

این پژوهشگر علوم شناختی دین در ادامه به ظرفیت فناوری واقعیت مجازی در مطالعات زیارت اشاره کرد و گفت: این فناوری می‌تواند علاوه بر ایجاد امکان تجربه فضا‌های مقدس برای افرادی که امکان حضور فیزیکی ندارند، محیطی برای انجام مطالعات تجربی درباره زیارت فراهم کند.

وی افزود: در چنین مطالعاتی می‌توان واکنش‌های هیجانی، حرکات چشم، وضعیت بدنی و احساساتی مانند حیرت، تقدس و ارتباط معنوی را سنجید و واکنش افراد به محیط‌های مقدس و غیرمقدس را مقایسه کرد.

سرائی در پایان تأکید کرد: مطالعه مناسک دینی نیازمند همکاری علوم اعصاب، روان‌شناسی، علوم اجتماعی، انسان‌شناسی، مطالعات دین و مطالعات زیارت است و این رویکرد می‌تواند افق‌های تازه‌ای برای پژوهش در حوزه زیارت، سلامت و مراقبت فراهم کند.