خرد خودبین، خرد خداجو؛ راز کمال عقل در کوچک‌انگاری نیکی‌های خویش

به گزارش آستان نیوز، هم زمان با ایام دهه کرامت رضوی ۱۴۰۵، روابط عمومی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در قالب طرحی علمی و تبیینی، هر روز یکی از ابعاد این حدیث شریف را به قلم اساتید و پژوهشگران برجسته بررسی می‌کند.

در یادداشت پیش رو، دکتر احمد غلام‌علی، عضو هیئت علمی دانشگاه قرآن و حدیث، به تحلیل این ویژگی پرداخته است که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید:

‌اندک‌شماری ستوده

اندک‌شماری، کاری ناپسند است، اما در روایتی از امام علی‌بن‌موسی‌الرضا (ع) در شمارش ویژگی‌های کمال عقل آمده است: «نیکی بسیار، خود را اندک ببیند». کار نیک، بسیار عالی است و هرچه فراوان‌تر باشد، نیکوتر است؛ اما چرا اندک‌شماری آن نشانه کمال عقل است؟

عقل که در لغت به معنای منع و بازدارندگی است، به‌عنوان مرکز تفکر و اندیشه در وجود آدمی به انسان کمک می‌کند تا موانع فهم درست را کنار بزند و اندیشه‌اش را سامان دهد.

نسبت میان خودشیفتگی و خرد

اکنون با این مقدمه، حدیث رضوی را بازخوانی کنیم: چگونه با اندک‌شماری کار‌های خیر خود، خردورزی را به اوج برسانیم؟ به نظر می‌رسد با اندک‌شماری کار خیر خود، یکی از موانع درست اندیشیدن را می‌زداییم؛ زیرا امیرالمؤمنین (ع) فرمودند: «خودشیفتگی یکی از حسودانِ خردِ اوست». پس کسی که خودشیفته نباشد، می‌تواند واقعیت‌ها را شفاف‌تر ببیند و از غرور و خودبینی که مانع رشد فکری است، رها شود.

وقتی انسان کار‌های نیک خود را اندک می‌شمارد، نه‌تنها متواضع می‌ماند، بلکه همواره در جستجوی راه‌های بهتر برای انجام کار‌های خیرتر خواهد بود. این نگرش، ذهن را از قضاوت‌های شتاب‌زده و خودمحوری پاک می‌کند و فضایی برای خردورزی عمیق‌تر فراهم می‌آورد.

نگاه واقع‌گرایانه به نعمات الهی

برداشت دوم از حدیث رضوی، نگاه واقع‌گرایانه به نعمت‌های الهی است. انسان وقتی درست بیندیشد به‌خوبی درمی‌یابد که جان، مال، اندیشه، اعضاء و جوارحش برای خداست و هر چه به دیگران ببخشاید در برابر نعمت‌های الهی ناچیز است؛ بنابراین رفتار خود را به شمار نمی‌آورد.

تدبیر در فرایند دادوستد الهی

برداشت سوم از حدیث رضوی حاصل تدبیر آدمی است که در فرایند دادوستد الهی مالی را بخشیده است و چندین برابر آن را در روزی که به‌شدت نیازمند آن است، از خدا دریافت می‌کند؛ بنابراین آنچه بخشیده است را اندک می‌شمارد.

در نهایت، اندک‌شماری نه به معنای کم‌کاری، بلکه به معنای فروتنی در برابر نعمت‌های الهی و تلاش بی‌پایان برای رشد است. این دیدگاه، کلید کمال عقل است که انسان را از دام خودبینی نجات داده و به‌سوی کمال حقیقی، هدایت می‌کند.

دکتر احمد غلام‌علی - عضو هیئت علمی دانشگاه قرآن و حدیث