وقف علمی باید از «ساخت بنا» به «ساخت آینده» برسد

برای بررسی این تجربه‌ها و امکان بهره‌گیری از آنها در مجموعه‌های علمی آستان قدس رضوی، با دکتر مهدی کردبچه حسین‌آباد، عضو هیئت علمی دانشگاه، وکیل پایه‌یک دادگستری و پژوهشگر همکار دبیرخانه خدمت علمی آستان قدس رضوی، به گفت‌و‌گو نشستیم. مشروح این گفت‌و‌گو را در ادامه می‌خوانید:

شما الگوی وقف در دانشگاه‌های برتر جهان را بررسی کرده‌اید. مهم‌ترین تفاوت نگاه جهانی به وقف علمی با مفهوم وقف و نذر در فرهنگ ما چیست؟

ابتدا باید میان وقف و نذر تفاوت قائل شویم. در نذر، حفظ اصل مال شرط نیست و ممکن است مال نذرشده با یک‌بار مصرف از بین برود؛ اما در وقف، اصل مال حفظ می‌شود و منافع آن به‌صورت مستمر در مسیر مورد نظر واقف قرار می‌گیرد. به همین دلیل، وقف ظرفیت بیشتری برای حمایت پایدار از علم و پژوهش دارد.

البته نذر علمی نیز می‌تواند معنا داشته باشد؛ برای مثال، پزشک، حقوق دان یا روان‌شناس بخشی از زمان و دانش خود را رایگان در اختیار مردم قرار دهد.

در فرهنگ ما، وقف علمی بیشتر با اهدای زمین یا ساخت مدرسه و دانشگاه شناخته می‌شود. دانشگاه علوم اسلامی رضوی، با پیشینه‌ای چندصدساله، و دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) از نمونه‌های موفق این الگو هستند. اما در دانشگاه‌های بزرگ جهان، وقف از زمین و ساختمان فراتر رفته و به ایجاد صندوق‌های سرمایه‌گذاری، کرسی‌های علمی و حمایت مستمر از استادان، دانشجویان و پژوهش‌ها رسیده است.

این صندوق‌های وقفی تا چه اندازه در تأمین مالی دانشگاه‌های بزرگ جهان مؤثرند؟

نقش بسیار مهمی دارند. دانشگاه‌های بزرگ، سرمایه‌های خرد و کلان استادان، دانشجویان، فارغ‌التحصیلان، صنایع و خیرین را در صندوق‌های وقفی جمع‌آوری و به‌صورت حرفه‌ای سرمایه‌گذاری می‌کنند. سپس سود حاصل را برای توسعه دانشگاه، حمایت از پژوهش و بورسیه دانشجویان به‌کار می‌گیرند.

برای نمونه، ارزش صندوق وقفی دانشگاه هاروارد در سال ۲۰۲۴ بیش از ۵۳ میلیارد دلار بوده است. صندوق‌های وقفی آکسفورد و کمبریج نیز هرکدام چندین میلیارد پوند ارزش دارند. این ارقام نشان می‌دهد وقف علمی می‌تواند دانشگاه را تا حد زیادی از وابستگی به بودجه دولتی خارج کند.

در میان الگو‌هایی که مطالعه کردید، کدام مدل قابلیت بومی‌سازی بیشتری در مجموعه‌های علمی آستان قدس رضوی دارد؟

دو مدل بیش از سایر الگو‌ها قابلیت اجرا دارند. نخست، تأسیس صندوق وقف علمی است. آستان قدس می‌تواند با اختصاص یک سرمایه اولیه، زمینه مشارکت استادان، کارکنان، دانشجویان، فارغ‌التحصیلان، خیرین و صنایع را در این صندوق فراهم کند. اصل سرمایه حفظ و سود آن برای پژوهش، تجهیزات علمی و حمایت از نخبگان هزینه شود.

مدل دوم، ایجاد کرسی‌های استادی وقفی است. در این الگو، برای یک موضوع مشخص مانند پزشکی، فناوری، اخلاق، فرهنگ یا علوم انسانی سرمایه‌ای پایدار تعریف می‌شود و دانشگاه می‌تواند یک استاد برجسته و گروهی از دانشجویان مستعد را برای فعالیت در همان حوزه جذب کند.

کرسی استادی وقفی چه تفاوتی با حمایت‌های معمول از یک پژوهش یا پژوهشگر دارد؟

این کرسی فقط حمایت مقطعی از یک طرح نیست، بلکه یک جریان علمی مستمر ایجاد می‌کند. برای نمونه، فردی که یکی از نزدیکانش به بیماری آلزایمر یا نوع خاصی از سرطان مبتلا بوده است، می‌تواند سرمایه‌ای را برای تأسیس یک کرسی پژوهشی در همان زمینه اختصاص دهد.

دانشگاه نیز استاد متخصص و دانشجویان مستعد را جذب می‌کند تا به‌صورت مستمر روی آن بیماری پژوهش کنند. در این مدل، نیت واقف مستقیماً به حل یک مسئله واقعی جامعه پیوند می‌خورد و آثار آن می‌تواند در اختیار شمار زیادی از مردم قرار گیرد.

چگونه می‌توان خیّرین را از وقف‌های سنتی، مانند ساخت بنا، به سمت حمایت از علم، فناوری و پژوهش‌های مرز دانش سوق داد؟

خیّر باید به‌صورت روشن ببیند که سرمایه او چه مسئله‌ای را حل خواهد کرد.

هنگامی که یک صنعت از ایجاد کرسی علمی حمایت می‌کند، دانشگاه می‌تواند پژوهش و تربیت نیروی انسانی را به نیاز‌های واقعی همان صنعت متصل کند. دانشجوی مستعد نیز پس از پایان تحصیل، مسیر مشخصی برای ورود به بازار کار خواهد داشت.

در واقع، باید برای خیّرین توضیح دهیم که وقف علمی تنها ساخت یک ساختمان نیست؛ گاهی حمایت از یک استاد، دانشجو، پژوهش پزشکی یا فناوری جدید، اثری به‌مراتب ماندگارتر ایجاد می‌کند.

به نظر شما، مهم‌ترین مانع دستیابی دانشگاه‌های ایران به استقلال مالی از طریق وقف چیست؟

مهم‌ترین مانع، غلبه نگاه سنتی به وقف است. وقف زمین و ساختمان بسیار ارزشمند است، اما هزینه‌های جاری دانشگاه، تجهیزات آزمایشگاهی و

پژوهش‌های علمی را به‌صورت مستمر تأمین نمی‌کند.

دانشگاه‌ها به صندوق‌هایی نیاز دارند که اصل سرمایه در آنها حفظ و منابعشان به‌صورت حرفه‌ای سرمایه‌گذاری شود. موفقیت این صندوق‌ها نیز به شفافیت، اعتماد عمومی، مدیریت اقتصادی قوی و گزارش‌دهی دقیق درباره نحوه هزینه‌کرد درآمد‌ها وابسته است.

در جریان این مطالعات، کدام الگوی وقف بیش از همه شما را تحت تأثیر قرار داد؟

کرسی‌های استادی وقفی، به‌ویژه در حوزه‌های پزشکی و صنعت، برای من بسیار جالب بود؛ زیرا در این مدل، یک واقف می‌تواند موضوع مورد نظر خود را مشخص کند و دانشگاه نیز بهترین استاد و دانشجویان را برای حل همان مسئله به‌کار گیرد.

آرزو دارم روزی چنین کرسی‌هایی در دانشگاه‌ها و مراکز علمی آستان قدس رضوی تأسیس شوند و بتوانند مسائل واقعی کشور را هدف قرار دهند.

در کنار آن، تأسیس بنیادی برای آموزش و ترویج اخلاق عملی در دانشگاه آکسفورد نیز توجه من را جلب کرد. این تجربه نشان می‌دهد وقف علمی نباید فقط به پزشکی و فناوری محدود شود و حوزه اخلاق و فرهنگ نیز به حمایت پایدار نیاز دارد.

اگر یک خیّر با سرمایه متوسط بخواهد اثری ماندگار در حوزه علم داشته باشد، چه مسیری را به او پیشنهاد می‌دهید؟

لازم نیست هر خیّر به‌تنهایی دانشگاه یا ساختمان بزرگی ایجاد کند. سرمایه‌های متوسط می‌توانند در یک صندوق علمی تجمیع شوند و در کنار یک‌دیگر اثر قابل‌توجهی به وجود آورند.

خیّر همچنین می‌تواند موضوع مورد علاقه خود را انتخاب کند؛ برای مثال از یک دانشجوی مستعد، پایان‌نامه کاربردی، پژوهش درباره یک بیماری، توسعه یک فناوری یا فعالیت علمی در حوزه اخلاق و فرهنگ حمایت کند.

چرا با وجود پیشینه غنی وقف در مجموعه‌های موقوفاتی، هنوز در حوزه فناوری‌های پیشرفته موقوفات بزرگی نداریم؟

ریشه اصلی این مسئله، آشنا نبودن بخشی از واقفان و متولیان با نیاز‌های جدید جامعه است. امروز فناوری پیشرفته، تجهیزات پزشکی و پژوهش‌های نوین، بخشی از نیاز‌های عمومی مردم به شمار می‌روند.

آستان قدس رضوی از ظرفیت‌های اقتصادی و موقوفات عام برخوردار است و می‌تواند در چارچوب ضوابط شرعی و قانونی، بخشی از درآمد این منابع را به ایجاد صندوق‌های علمی، کرسی‌های پژوهشی، خرید تجهیزات و جذب استادان و دانشجویان نخبه اختصاص دهد.

خود شما نیز در زندگی شخصی تجربه‌ای از وقف یا نذر علمی داشته‌اید؟

سال‌هاست در حوزه وکالت و مشاوره حقوقی فعالیت می‌کنم و برای مشاوره‌های حضوری یا تلفنی از مراجعه‌کنندگان هزینه‌ای دریافت نمی‌کنم. این کار را نوعی خدمت و نذر علمی می‌دانم.

کمک به فردی که توان پرداخت هزینه مشاوره را ندارد، به انسان حس سبک‌بالی و انگیزه بیشتری برای خدمت می‌دهد. در دانشگاه نیز تلاش کرده‌ام دانشی را که دارم، خالصانه در اختیار دانشجویان قرار دهم.

نقش دبیرخانه خدمت علمی آستان قدس رضوی را در شبکه‌سازی میان نخبگان و تحقق این مدل‌ها چگونه ارزیابی می‌کنید؟

دبیرخانه خدمت علمی می‌تواند استادان، پژوهشگران و صاحبان تجربه را شناسایی و میان آنها شبکه‌سازی کند. همچنین می‌تواند الگو‌های موفق را بررسی، به طرح‌های اجرایی تبدیل و برای تحقق آنها پیگیری مستمر داشته باشد.

یکی از پیشنهاد‌های من، تشکیل شبکه‌ای از حقوق‌دانان و وکلا برای ارائه مشاوره رایگان به اقشار کم‌برخوردار است. چنین الگویی را می‌توان در پزشکی، روان‌شناسی، مهندسی، آموزش و دیگر رشته‌ها نیز اجرا کرد. دبیرخانه می‌تواند حلقه اتصال میان ظرفیت علمی خادمیاران و نیاز‌های واقعی جامعه باشد.

اگر همین حالا به اتاق پژوهش یا میز کار شما بیاییم، چه نشانه‌ای از حضرت رضا (ع) در آنجا می‌بینیم؟

صلوات خاصه؛ من به صلوات خاصه امام رضا (ع) علاقه ویژه‌ای دارم و آن را در بسیاری از لحظات با خود تکرار می‌کنم. خواندن کلمات این صلوات به من آرامش، نشاط و انگیزه می‌دهد و جهت فعالیت‌هایم را به من یادآوری می‌کند.

آیا لحظه‌ای بوده است که احساس کنید حضرت رضا (ع) مستقیماً به فعالیت علمی شما برکت داده‌اند؟

یکی از مهم‌ترین نمونه‌ها، تدوین مقاله «وقف و نذر علمی و دانشگاهی در مراکز جهانی» بود. نگارش این مقاله با پیشنهاد دبیرخانه خدمت علمی آستان قدس رضوی و تشویق آقای مهندس گنجی آغاز شد.

در ابتدا تصور نمی‌کردم این پژوهش تا این اندازه مورد توجه مراکز علمی قرار گیرد. استقبال از آن و استفاده از برخی یافته‌هایش را نشانه‌ای از عنایت حضرت رضا (ع) می‌دانم و امیدوارم نتیجه این مطالعات به ایجاد صندوق‌ها و کرسی‌های علمی ماندگار در آستان قدس رضوی، منجر شود.