‏عاشورا الگوی زنده ایستادگی در برابر مستکبران است

حجت‌الاسلام والمسلمین علی علیزاده، پژوهشگر دینی و خطیب حرم مطهر رضوی، در این گفتار با کالبدشکافی دقیق این مفاهیم، راز این ایستادگی را تشریح می‌کند. از شما دعوت می‌کنیم خواننده این گفت‌وگو باشید.

مرز ظریف عزت و تکبر درون‌سوز

حجت‌الاسلام علیزاده با اشاره به دعای بیستم صحیفه سجادیه و تبیین مرز باریک میان عزت‌خواهی و کبر اظهار می‌دارد: یکی از درخواست‌های همیشگی اولیای الهی از پیشگاه پروردگار، داشتن زندگی با عزت بوده است؛ همان‌گونه که امام سجاد(ع) به ما یاد می‌دهند که بگوییم خدایا مرا عزیز بدار اما به کبر مبتلا نکن. عزت واقعی ثمره حریت و آزادی روح است، در حالی که تکبر ریشه در ذلت و حقارت درونی دارد. کسی در دنیا به کبر مبتلا نمی‌شود مگر به خاطر ذلتی که از درون او را آزار می‌دهد. وقتی شخصی مانند فرعون که روزگاری در حضیض ذلت زندگی می‌کرده به قدرتی ظاهری می‌رسد، به جای پادشاهی، ادعای خدایی می‌کند؛ چرا که می‌خواهد با تکبر، عقده‌های دیرین خود را جبران کند.

ایشان در توضیح تفاوت نگاه انسان متواضع و متکبر به داشته‌های خود تشریح می‌کند: انسان عزیز همواره خود را امانت‌دار نعمت‌های الهی می‌بیند و با افزایش دارایی‌ها تواضعش بیشتر می‌شود، اما فرد متکبر گمان می‌کند مالک حقیقی داشته‌های خویش است. بر اساس سوره مبارکه مؤمنون، انسان‌های باایمان تمام دنیا را امانت پروردگار می‌بینند و هرچه بیشتر به آن‌ها دارایی داده شود، تواضع و سر به زیری بیشتری پیشه می‌کنند و هرگز خود را برای متاع ناچیز دنیا در برابر فرومایگان ذلیل نمی‌کنند.

عزت خط قرمز غیرقابل فروش مؤمن

این خطیب حرم مطهر رضوی با تبیین حدود اختیارات مؤمن در مصرف آبرو و دارایی خود خاطرنشان می‌سازد: خداوند متعال اختیارات وسیعی به مؤمن داده تا مال و آبروی خود را در مسیر صحیح صرف کند، اما یک خط قرمز پررنگ برای او ترسیم کرده که همان عزت است. بر اساس احادیث شریف، خداوند همه امور مؤمن را به خودش واگذار کرده، اما به او اجازه نداده است که خود را ذلیل و خار کند. این قاعده حتی در احکام شرعی نیز جاری است؛ مثلاً اگر برای نماز آب نباشد مگر به شرط منت کشیدن و ذلیل شدن در برابر نامحرمان یا کفار، دستور دین این است که بر خاک پاک تیمم کنید اما تن به ذلت ندهید.

وی در ادامه با پیوند دادن این قاعده فقهی به حرکت تاریخی اباعبدالله الحسین علیه‌السلام تصریح می‌کند: امروز مستکبران جهان تلاش می‌کنند عزت را از جوامع بگیرند تا بهره کشی از انسان‌ها آسان شود. آنچه شیعه علی بن ابیطالب(ع) را در جهان ممتاز کرده، فریاد هیهات منا الذله سیدالشهدا است. امام حسین علیه‌السلام میان اسارت خاندانش و پذیرش ذلت، سختی‌های اسارت را به جان خرید تا پرچم عزت توحیدی برافراشته بماند و ما نیز باید این روحیه و نگاه بلند را به نسل‌های آینده منتقل کنیم تا برای شکم و شهوت تن به خواسته دشمنان ندهند.

امتداد مکتب عاشورا در اندیشه رهبر شهید

حجت‌الاسلام علیزاده با واکاوی ابعاد عزت اجتماعی و ارتباط آن با مشی اقتصادی کشور یادآور می‌شود: عزت اجتماعی ابعاد گوناگونی دارد که اقتصاد مستقل، محکم و درون‌زا یکی از ارکان مهم آن است؛ یعنی همان تدبیر هوشمندانه و اصولی که رهبر شهیدمان، آیت‌الله خامنه‌ای، سال‌های سال بر آن تاکید و اصرار داشتند تا معیشت مردم و سرنوشت کشور به اراده و امضای بیگانگان گره نخورد. ملتی که گندم و نیازهای اساسی‌اش را از دست دیگران بگیرد و به آن‌ها وابسته شود، در حقیقت راه را برای نفوذ و تسلیم باز کرده است. بسیار باید دعا کنیم که خداوند کارگزارانی را برای این کشور مقدر کند که امضاها و تفاهم‌نامه‌هایشان در مسیر حفظ سربلندی جامعه باشد.

ایشان با استناد به خطبه فدکیه حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها، جهاد را عامل اصلی سربلندی جامعه دانسته و ابراز می‌دارد: بزرگ‌ترین عامل حفظ عزت در سطح اجتماع، زنده نگه داشتن روحیه جهاد و مقاومت است. حضرت صدیقه طاهره سلام‌الله‌علیها در خطبه ماندگار فدکیه با صراحت می‌فرمایند خداوند جهاد را مایه عزت و سربلندی اسلام قرار داد. ملتی که از جنگ‌طلب نباشد اما جنگ‌بلد و آماده دفاع باشد، هرگز رنگ خواری را نخواهد دید و امروز ملت مقاوم ایران همان امتی است که امیرالمؤمنین علیه‌السلام آرزوی داشتن آن را داشت و باید قدردان این روحیه حماسی باشیم.

حجت‌الاسلام علیزاده با اشاره به صلابت بی‌نظیر رهبر شهید انقلاب در مواجهه با جبهه کفر اضافه می‌کند: عقب‌نشینی مداوم در برابر دشمنی که حد یقف ندارد، ثمره‌ای جز فرسایش عزت ملی ندارد. در آستانه وداع با رهبر شهیدمان، یادآوری این نکته ضروری است که پایداری بی‌نظیر ایشان در برابر زیاده‌خواهی‌های استکبار، ناشی از همین فهم عمیق قرآنی و تکیه بر قدرت درونی ملت بود؛ چرا که هر جا ایستادگی کردیم، نصرت و یاری پروردگار نیز شامل حال ما شد.

تواضع شاه‌راه صعود و سربلندی فردی

این سخنران مذهبی با انتقال بحث از حوزه امور اجتماعی به حیطه روابط و اخلاق فردی بیان می‌کند: از عرصه اجتماع که به پهنه زندگی فردی قدم بگذاریم، اولین و مهم‌ترین عامل کسب عزت، تواضع است. سنت الهی در عالم بر این است که مستکبران را با حقیرترین چیزها مجازات کند؛ همان‌طور که ابرهه با سنگ‌ریزه‌های پرندگان و نمرود با یک پشه ناچیز نابود شدند. در مقابل، فروتنی مایه رفعت و سربلندی انسان است و هرگز هیچ فردی با تواضع در برابر مردم کوچک نشده، بلکه پروردگار نام و یاد چنین افرادی را در دل‌ها عزیز و ماندگار ساخته است.

ایشان با تاکید بر ضرورت دوری از پرسش‌های بیهوده و کنجکاوی‌های بی‌فایده در زندگی روزمره متذکر می‌شود: اهل‌بیت علیهم‌السلام همواره ما را به ترک بگومگوها و سخنان بیهوده سفارش کرده‌اند. کنجکاوی‌های بی‌مورد درباره مسائلی که گرهی از دنیا و آخرت ما باز نمی‌کند، تنها وزن شخصیت انسان را کاهش می‌دهد. پیگیری اخبار بی‌فایده یا رفتار برخی افراد در ترافیک‌ها که برای دیدن صحنه یک تصادف ساده مسیر را قفل می‌کنند، نمونه‌هایی از این رفتارهای بی‌ثمر است که ارزش و وقار انسان را در جامعه از بین می‌برد.

عفو و حلم زره فولادین مؤمن

‏این پژوهشگر دینی با برشمردن عفو به عنوان یکی از کلیدهای اساسی کسب محبوبیت در جامعه تاکید می‌کند: یکی دیگر از عوامل درخشش و محبوبیت انسان در جامعه، داشتن روحیه عفو و چشم‌پوشی از خطاهای دیگران است. سفت و سخت گرفتن در برابر اشتباهات مردم، دل را تاریک می‌کند. کسی که سال‌های طولانی کینه برادر متوفای خود را به خاطر ارث به دل می‌کشد، در حقیقت خودش را در بند کرده است. جامعه ایمانی باید لبریز از مدارا، انصاف و عفو باشد تا رحمت الهی به سوی آن سرازیر شود. نمونه ملموس آن گذشت در حوادث روزمره زندگی اجتماعی است. در حوادث روزمره مانند تصادفات رانندگی، یک گذشت ساده و روی خوش نشان دادن، چنان عزتی به انسان می‌دهد که با هیچ مال دنیوی قابل قیاس نیست. وقتی در یک برخورد ساده ساختگی، طرفین به جای پرخاشگری به یکدیگر احترام می‌گذارند و با گذشت از کنار ماجرا عبور می‌کنند، فرهنگ عفو و کرامت را در جامعه زنده نگه می‌دارند که این خود بزرگ‌ترین مایه سربلندی فرد است.

خطیب حرم مطهر رضوی با تبیین تفاوت‌های ساختاری میان دو مفهوم صبر و حلم در اخلاق اسلامی اظهار می‌دارد: امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌فرمایند هیچ عزتی بالاتر از حلم نیست. میان صبر و حلم تفاوت ظریفی وجود دارد؛ صبر معمولاً در امور زمان‌بر مانند بیماری یا مشکلات مداوم معنا پیدا می‌کند که انسان باید در طول زمان خود را حفظ کند، اما حلم ناظر بر طوفان‌های ناگهانی است. زمانی که فردی ناگهان به شما تهمت می‌زند یا در خیابان رفتار تندی نشان می‌دهد، آرام ماندن و کنترل خشم در همان ثانیه‌های نخستین، نشانه حلم است.

حجت‌الاسلام علیزاده در پایان تصریح می‌کند: قناعت در معیشت و راضی بودن به داشته‌ها از دیگر شعبه‌های عزت است که مانع از دست‌درازی مؤمن به سوی دیگران و حفظ آبروی او در فراز و نشیب‌های زندگی مادی می‌شود؛ همان راه روشنی که امروز در آستانه تشییع و وداع با پیکر مطهر رهبر شهیدمان، بیش از هر زمان دیگری مسئولیت زنده نگه داشتن آن را روی شانه‌های خود حس می‌کنیم. ایشان با تکیه بر قناعت ملی، اقتصاد درون‌زا و حلم بی‌نظیر خود در برابر طوفان حوادث، به ما نشان دادند که چگونه یک جامعه ایمانی می‌تواند در عین تحمل مصائب، پرچم سرخ حسینی را با سربلندی برافراشته نگه دارد و امروز این ما هستیم که باید عهد ببندیم تا این میراث گران‌بها و این طعم شیرین عزت را هرگز با وعده‌های پوچ و فریبنده مستکبران مبادله نکنیم.