وقف؛ از فقرزدایی تا نقش‌آفرینی برای حل مسائل اقتصادی جامعه

به گزارش آستان‌نیوز، وقف به‌عنوان یکی از نهاد‌های ریشه‌دار در تمدن اسلامی و ایرانی، با ایجاد منابع پایدار برای امور خیر و عام‌المنفعه، همواره نقش مهمی در تأمین نیاز‌های جامعه داشته است؛ اما با تغییر شرایط اقتصادی، اجتماعی و حتی اقلیمی، این پرسش مطرح است که موقوفات تا چه اندازه می‌توانند پاسخگوی نیاز‌های جدید باشند و چه اصلاحاتی برای افزایش بهره‌وری آنها ضرورت دارد؟

حجت‌الاسلام رضا دانشورثانی، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی، در گفت‌و‌گو با آستان‌نیوز با تشریح ظرفیت‌های اقتصادی و اجتماعی وقف، بر ضرورت توجه هم‌زمان به نیت واقف، نیاز‌های روز جامعه و بهره‌وری موقوفات تأکید کرد.

وقف چه جایگاهی در اقتصاد و تمدن ایرانی و اسلامی داشته است؟

برای شناخت جایگاه امروز وقف در اقتصاد، باید سابقه آن در تمدن ایران و اسلام را شناخت. وقف در حقیقت ایجاد یک جریان پایدار درآمد برای استمرار فعالیتی خیرخواهانه و مفید برای جامعه است. نمونه‌هایی از این نوع تأمین مالی پایدار حتی در ایران پیش از اسلام نیز وجود داشته و برای نگهداری آتشگاه‌ها و آتشکده‌ها و تأمین هزینه‌های آنها استفاده می‌شده است.

در تمدن اسلامی نیز وقف با مفاهیمی مانند صدقه جاریه مورد تأکید قرار گرفت و در سیره اهل‌بیت (ع) نمونه‌های متعددی از آن دیده می‌شود. به‌ویژه مسجد به‌عنوان یک پایگاه مهم اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی، از مهم‌ترین عرصه‌های شکل‌گیری موقوفات بوده است.

چرا با وجود این سابقه، ظرفیت وقف در روزگار جدید کمتر مورد توجه قرار گرفته است؟

بخشی از این مسئله به تحولات تاریخی و نوع نگاه دولت‌ها به موقوفات بازمی‌گردد. در برخی دوره‌ها، دولت‌ها با بعضی موقوفات همراه نبودند و در دوره‌هایی نیز از وقف حمایت کردند. این فراز و فرود‌ها به نوعی بی‌ثباتی در بهره‌گیری از ظرفیت وقف منجر شد.

از سوی دیگر، گسترش دولت‌های رفاه و افزایش نقش دولت در ارائه خدمات عمومی، بخشی از کارکرد‌هایی را که پیش‌تر توسط وقف و نهاد‌های مردمی تأمین می‌شد، به دولت منتقل کرد. در ایران نیز شکل‌گیری اقتصاد نفتی باعث شد دولت منابع گسترده‌ای برای ارائه خدمات در اختیار داشته باشد و به‌تدریج نقش نهاد‌های مردمی مانند وقف کمرنگ‌تر شود.

آیا وقف‌های قدیمی و ظرفیت وقف می‌توانند پاسخگوی مسائل اقتصادی و اجتماعی جدید باشند؟

هر خدمت عام‌المنفعه‌ای که به استمرار نیاز داشته باشد، می‌تواند از ظرفیت وقف استفاده کند. این موضوع فقط تأمین مالی نیست و می‌تواند تأمین فضا، تجهیزات و زیرساخت را نیز شامل شود.

حتی در دنیای امروز می‌توان درباره وقف دارایی‌های جدید مانند مالکیت فکری، محتوا و برخی ظرفیت‌های فضای مجازی بحث کرد؛ بنابراین وقف می‌تواند متناسب با نیاز‌های زمان، شکل‌های جدیدی پیدا کند؛ البته در چارچوب ضوابط شرعی و حقوقی.

آینده وقف در آستان قدس رضوی را چگونه می‌بینید؟

آستان قدس رضوی برای افزایش بهره‌وری موقوفات باید از روش‌های سنتی صرف مانند اجاره‌داری فاصله بگیرد و از راهکار‌های خلاقانه استفاده کند، اما این تحول نباید به نادیده گرفتن نیت واقف منجر شود.

سرمایه اصلی آستان قدس رضوی فقط املاک و مایملک نیست، بلکه اعتماد مردم و انگیزه دینی واقفانی است که اموال خود را برای خدمت به زائران و امام رضا (ع) در اختیار این نهاد قرار داده‌اند؛ بنابراین باید این نیت‌ها حفظ شود.

برای مثال، اگر باغی با نیت برگزاری جلسات قرآن وقف شده باشد، حتی اگر در مقطعی بهره‌برداری از آن توجیه اقتصادی نداشته باشد، می‌توان با ایجاد دارالقرآن، مرکز آموزش یا پژوهش‌های قرآنی و حتی فعالیت‌های اقتصادی مرتبط، هم بهره‌وری را افزایش داد و هم نیت واقف را حفظ کرد.

آیا موقوفات قدیمی آستان قدس رضوی نیاز‌های امروز را تأمین می‌کنند؟

اگر آستان قدس رضوی در چارچوب مأموریت‌های ذاتی خود یعنی زیارت، زائر و حرم مطهر فعالیت کند، بخش عمده موقوفات قدیمی همچنان ظرفیت تأمین نیاز‌های این حوزه را دارد و می‌توان گفت بیش از ۹۰ درصد نیاز‌های مربوط به مأموریت‌های ذاتی از این طریق قابل تأمین است، اما اگر مأموریت‌ها و هزینه‌های جدیدی خارج از این چارچوب ایجاد شود، موقوفات قدیمی به‌تنهایی پاسخگو نخواهد بود و باید به سمت جذب وقف‌های جدید رفت.

چگونه می‌توان نیت واقف را با شرایط جدید اقتصادی و اجتماعی هماهنگ کرد؟

متولیان موظف‌اند نیت واقف را اجرا کنند و اگر موضوع مورد نظر واقف دیگر وجود نداشته باشد، باید نزدیک‌ترین جهت به نیت او را انتخاب کنند؛ مثلاً اگر موقوفه‌ای برای تهیه شمع جهت روشنایی حرم بوده و امروز شمع موضوعیت ندارد، می‌توان از درآمد آن برای تجهیزات روشنایی استفاده کرد، اما نمی‌توان آن را برای موضوعی کاملاً بی‌ارتباط هزینه کرد.

برای نیاز‌های جدید نیز باید وقف‌های جدید ایجاد شود و در اینجا «نیازسنجی» اهمیت زیادی دارد. واقف پیش از تعیین نیت باید بررسی کند جامعه امروز به چه چیزی نیاز دارد و چه کاری بر زمین مانده است که با یک منبع مالی پایدار می‌توان آن را سامان داد.

وقف چگونه می‌تواند به فقرزدایی واقعی منجر شود؟

کارکرد وقف فقط فقرزدایی اقتصادی نیست و می‌تواند فقر فرهنگی، علمی و مشکلات حوزه سلامت را نیز هدف قرار دهد؛ اما برای تحقق فقرزدایی پایدار، وقف باید مولد باشد.

وقف برای ایجاد اشتغال، تربیت متخصص، تولید علم، توسعه فرهنگ و درمان بیماری‌ها، آثار ماندگارتری نسبت به وقف‌های صرفاً مصرفی دارد. برای مثال، وقف برای ایجاد شغل برای افراد بیکار می‌تواند از تأمین مقطعی نیاز‌های روزمره آنان اثرگذارتر باشد.

همچنین وقف برای تربیت مربیان قرآن می‌تواند از صرف درآمد موقوفه برای یک فعالیت مقطعی قرآنی، اثرگذاری بیشتری داشته باشد؛ زیرا افراد آموزش‌دیده می‌توانند در جامعه به ترویج فرهنگ قرآن بپردازند.

در نهایت، وقف زمانی می‌تواند ظرفیت واقعی خود را در فقرزدایی و حل مسائل جامعه نشان دهد که بر اساس نیازسنجی، هدفمند، مولد و در عین حال وفادار به نیت واقف باشد.